MYANMAR - Groepsreis - 22 dagen

Birma heeft een oppervlakte van 668.000 km² (16 maal Nederland, 22 maal België) en telt naar schatting 50 miljoen inwoners. Sinds 1962 is het land in de greep van een militaire junta, de State Peace and Development Council, SPDC. De junta oefent met behulp van de tatmadaw (het leger) en de militaire geheimdienst controle uit over het dagelijkse leven zoals werk, onderwijs, gezondheid en ontspanning. Het gezicht van de oppositie is Aung San Suu Kyi. In 1990 won ze met haar oppositiepartij Nationale Liga voor Democratie (NLD) de eerste democratische verkiezingen in veertig jaar. Na deze verkiezingen zette de junta echter veel parlementsleden vast en kreeg Aung San Suu Kyi huisarrest. Sindsdien leeft de NLD-leidster afwisselend op gedeeltelijk vrije voet en in huisarrest. Het land heeft ze sindsdien niet verlaten, ook niet om de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst te nemen.
Sinds september 2007 organiseren boeddhistische monniken met enige regelmaat geweldloze demonstraties waarin zij uiting geven aan het verlangen naar een democratisch bestuur. Het leger reageerde in het najaar hardhandig op zo’n demonstratie met als gevolg dat er doden vielen en vele monniken werden opgepakt.

Birma is gezegend met vruchtbare landbouwgronden en rijke bodemschatten als olie, aardgas, teak en edelstenen. Voor 1962 produceerden de boeren zoveel rijst dat Birma ‘de rijstschuur van Azië’ werd genoemd. Mede door het invoeren van de planeconomie en het hermetisch afsluiten van het land voor buitenlandse invloeden hoort Birma tegenwoordig tot de minst ontwikkelde en armste landen in de wereld. Ongeveer 70 procent van de Birmezen werkt in landbouw. Rijst, suiker, bonen en noten zijn de voornaamste producten die verbouwd worden, veelal zonder landbouwmachines maar met de hand of met ploegende ossen. Verder worden de boeren verplicht hun oogst tegen lage prijzen aan de regering te verkopen. De meeste mensen zijn genoodzaakt om twee of meer baantjes te nemen. Maar vooral ook door de zwarte markt waaraan zowel burgers als de regering deelneemt. Edelstenen, hout en antiek worden geruild voor voedsel, medicijnen, huishoudelijke artikelen en kleren. Een andere inkomstenbron is de opiumhandel die vooral bedreven wordt door verzetstrijders. Birma is na Afghanistan de tweede opiumproducent in de wereld en kent vooral in de staten waar opium geproduceerd wordt een enorm drugsprobleem. Het onzorgvuldig gebruik van injectienaalden heeft er toe geleid dat het hiv-virus zich in korte tijd snel heeft verspreid.

Ongeveer 80 procent van Birmese bevolking kan lezen en schrijven. Vrouwen in de Birmese samenleving zijn in principe gelijkwaardig aan mannen. Ze mogen eigendommen bezitten en bepalen zelf met wie ze gaan trouwen. Velen hebben ze een opleiding gevolgd en runnen een eigen zaakje. Toch worden meisjes van jongs af aan gestimuleerd om zich terughoudend te gedragen en de zorgtaken op zich te nemen. Ook volgens het boeddhisme zijn vrouwen niet helemaal gelijk aan mannen. Ze kunnen geen verlichting bereiken, daarvoor moeten ze eerst als man reïncarneren.

De Birmese bevolking is opgebouwd uit meer dan 100 etnische bevolkingsgroepen, verdeeld over vier hoofdgroepen de Tibeto-Birmanen, de Tai, de Kayin (Karen) en de Mon-Khmer. De hoofdgroepen zijn verder onder te verdelen in nationale rassen zoals Birmanen (65 procent), Karen (9 procent), Shan (7 procent), Chin (2 procent), Mon (2 procent), Kachin (1 procent) en Wa (1 procent).
De Birmanen leven vooral in de laagvlaktes en vormen met ongeveer 68 procent de meerderheid. Vrijwel alle Birmanen zijn boeddhistisch. Zij vormen het topkader van het leger, en zitten op sleutelposities in het overheidsapparaat. Zij zorgen ervaar dat hun Birmaanse cultuur via onderwijs en staatsmedia wordt overgebracht op het hele volk (birmanisatie). De etnische minderheden wonen vooral in de bergachtige grensgebieden, hebben hun eigen taal, gewoonten en religie. De meeste etnische minderheden willen afscheiden of streven naar meer autonomie. Door de jaren heen is de etnische problematiek het hete hangijzer van de Birmese politiek geweest. In 1947 moest het Panglong-verdrag er voor zorgen dat de verschillende bevolkingsgroepen zelfbeschikkingsrecht zouden krijgen. Dat is echter nooit gebeurd. Met het niet inhouden van de Panglong-afspraken en door het voortschrijdende proces van birmanisatie laaiden de etnische spanningen op en greep het leger in 1962 de macht.
Ook nu nog grijpt de junta de etnische spanningen aan om te benadrukken dat alleen het militaire bewind in staat is de eenheid van het land te bewaren. Eerst ‘nationale stabiliteit’, is het motto. Een meerderheid van de strijdende etnische groepen is door het militaire bewind in 1989 overgehaald om tot een staakt-het-vuren te komen, meestal in ruil voor een bepaalde mate van zelfbeschikking en met het vooruitzicht op economische ontwikkeling van hun regio. Maar ook deze afspraken worden niet ingehouden. Andere groepen hebben hun eigen ontwikkeling ter hand genomen, en bekostigen dat met de inkomsten uit drugsproductie en -handel (zoals de Wa). De Shan, Karen en Karenni zijn nog steeds in strijd met de junta, hoewel hun positie gedurende de afgelopen decennia is verzwakt. Deze situatie heeft onder meer geleid tot een grote stroom vluchtelingen naar buurlanden als Thailand en Bangladesh. Ondertussen blijven de etnische gebieden het minst ontwikkeld en zijn de schendingen van mensenrechten door het leger het grootst onder de etnische bevolking, vooral onder groepen die nog geen wapenstilstandsakkoord hebben gesloten.
Een bijzondere positie wordt ingenomen door de Rohingya-groep, een moslim minderheid uit Northern Rakhine State (het voormalige Arakan) in het noordwesten van Birma langs de grens met Bangladesh. Deze groep wordt door de junta niet als staatsburger erkend. Gewelddadige onderdrukking van hun godsdienst door het leger en discriminatie door de boeddhistische meerderheid leidde begin jaren ’90 tot hun massale vlucht naar Bangladesh. Een meerderheid van hen is inmiddels teruggekeerd maar leeft onder zeer moeilijke omstandigheden.
 

Post van Birma naar de Benelux doet er ongeveer een week over (indien verstuurd uit Rangoon) Het versturen van post uit kleinere plaatsen duurt langer en is niet altijd even betrouwbaar.

Internationaal bellen is in Birma een moeizame zaak maar het kan vanuit het Centrale Telephone and Telegraphe Office in Yangon. Dat is de goedkoopste manier maar het kan wel lang duren voordat er verbinding is. De grotere hotels in Rangoon, Mandalay en Bagan hebben een rechtstreekse verbinding met het buitenland. De tarieven zijn echter fors. In het binnenland kun je alleen rechtstreeks bellen met grotere steden. Telefoneren met kleinere plaatsen kan slechts met tussenkomst van een telefoniste. Het internationale landennummer voor Birma is 0095; voor Nederland 0031 en voor België 0032. Bellen met een gsm is niet mogelijk. Zie ook: www.countrycode.org

In Rangoon, Mandalay en Bagan kun je een enkele keer email ontvangen en versturen. Soms gaat dat via het emailadres van het hotel of een internetcafé, soms kun je een eigen emailadres gebruiken. De kosten van deze service zijn trouwens hoog. Yahoo- en hotmailadressen zijn in Birma onbruikbaar. De regering probeert zoveel mogelijk informatie die niet in haar straatje past van het net te weren.
 

Birma heeft geen culinair hoogstaande keuken zoals China, Thailand en India. Het is meer een volkskeuken. Wel heeft de Birmese keuken dingen overgenomen van andere keukens, zoals de kruiden van India, de pittige smaak en de vis van Thailand en de Chinese manier van eten bereiden. En ook al hoeft het gerecht niet zeer bijzonder te zijn, de aandacht voor eten is er wel degelijk; in de ogen van de Birmezen is eten een belangrijke sociale activiteit.

’s Ochtends vroeg eten Birmezen mohinga, een dikke vissoep die op smaak gebracht is met citroengras, knoflook, ui, geelwortel, gember, pepers en vissaus. De soep wordt gegeten met dunne rijstnoedels en bestrooid met gefruite uitjes, korianderbladeren en gedroogde peper. Behalve als ontbijt is mohinja ook populair als tussendoortje en verkrijgbaar in de eetstalletjes langs de kant van de weg.
Het ontbijt in de hotels bestaat uit wittebrood met eieren (gekookt, gebakken, geroerd), jam en banaan. Heb je daar genoeg van, dan kun je naar een theehuis. Zodra je hebt plaatsgenomen op het krukje, wordt het tafeltje vol gezet met lekkers. Voor je neus staan verschillende soorten cakes en koekjes, verder samosa's (loempia-achtige flapjes), poksi (gestoomde broodjes gevuld met groente en een enkel draadje vlees), gefrituurd beslag in de vorm van een stokbrood, maar met de smaak van oliebollen zonder krenten en sneetjes korstloos witbrood met een laagje vet. Op elk bordje liggen vier dingen van dezelfde soort, zodat bij het afrekenen precies kan worden geteld hoeveel je van alles hebt gegeten. Verder drink je in een theehuis thee en koffie (een soort Nescafe). De thee wordt gemengd met een flinke eetlepel gecondenseerde melk. Die melk-in-hun-thee hebben de Birmezen overgehouden uit het Britse koloniale tijdperk. Op elke tafel staat trouwens een thermoskan Chinese thee, die is van het huis.

De basis van iedere maaltijd is rijst. Daarbij eet men groentecurries die milder van smaak zijn dan die in India. Aan de groenten worden als je dat wilt wat sliertjes rund, varken, vis, eend of kip toegevoegd, bovendien alle rijstgerechten kunnen vervangen worden door noodles (bami/vermicelli). Bij de rijst en currie krijg je soep. Een typisch gerecht is ohn-no-khaukswe, noedels met kipcurrie op smaak gebracht met kokosmelk. Geen maaltijd is compleet zonder lephet, een salade die dient als toetje, gemaakt van onder meer theebladeren, sesamzaad en kokosnoot. Fruit is er genoeg in Birma van doerians, mango’s, papaya’s, lychees, ramboetans, mangostans en kokosnoten tot zelfs aardbeien.

Thee is de nationale drank. De meeste Birmezen drinken slappe groene Birmese of Chinese thee. Bij de meeste maaltijden wordt die gratis geserveerd. Daarnaast is er de sterke zwarte thee met zoete gecondenseerde melk. Lokale frisdranken zijn zoet, een uitzondering vormt Lemon Sparkeling. Tegenwoordig zijn soms ook Pepsi en Sprite te koop. Birma heeft ook eigen biermerken zoals Tiger en Birma. Birmezen zelf drinken niet zoveel alcohol, een boeddhistische traditie van onthouding. Lokale sterke dranken zijn Mandalay Rum en Dry Gin. Buitenlandse merken zijn duur en vaak alleen verkrijgbaar in luxe hotelbars. Water uit de kraan kun je beter niet drinken, overal zijn flessen drinkwater te koop.

Traditioneel Birmees voedsel is verkrijgbaar in een thamin zai, letterlijk rijstwinkel. Op tafels staan pannen met diverse soorten curries uitgestald en je kunt aanwijzen wat je wilt. Toeristen krijgen vork en lepel geserveerd, maar de meeste Birmezen eten met hun rechterhand. Birmese restaurants sluiten al vroeg hun deuren, meestal om 20.00 uur. Buiten de restaurants en de theehuizen gaat het eten gewoon door. En dan zijn er nog die talloze eetstalletjes langs de kant van de weg. Afhankelijk van de eigenaar kun je daar Indiaas, Birmees of Chinees eten kopen. Indiaas eten bestaat uit biryani, een rijstschotel met kip of lamsvlees en verschillende soorten kebab. Voor vegetariërs is er thali: rijst, dhal (linzensaus), groentecurrie, chutney en yoghurt. Bij thali’s eet je chapati, een soort pannenkoekje. Daarnaast zijn er veel restaurants met Chinese en Thaise gerechten op de menukaart. Westerse gerechten kun je bestellen in de luxe hotels, maar ze zijn duur en de kwaliteit is niet altijd wat je verwacht.
 

Birma is een land van festivals. Bijna iedere dag vindt er wel ergens een festival (pwe) plaats. Er zijn festivals met een boeddhistische achtergrond, festivals die gewijd zijn aan nats (geesten), festivals met een plaatselijke betekenis en nationale feestdagen. De meeste officiële feestdagen hebben een vaste datum terwijl de religieuze feestdagen de maankalender volgen waardoor de data per jaar kunnen verschillen.
Nationale feestdagen zijn: Onafhankelijkheidsdag (4 januari); Eenheidsdag (12 februari) ter herdenking van de overeenkomst die Aung San in 1947 sloot met de nationale minderheden; Dag van de Boer (2 maart), ter gelegenheid van de machtsovername door generaal Ne Win in 1962; Tatmadaw (leger)-Dag (27 maart); Dag van de Arbeid (1 mei) en Martelaren Dag (19 juli), ter herdenking van de dood van Aung San en zijn medestanders.

13 - 16 april 2012: Thinyan, het waterfestival, is het belangrijkste feest en tevens het Birmese nieuwjaar. De Birmezen vieren de komst van Thagyamin, de koning van de nats die het nieuwe jaar inluidt. Drie dagen lang wordt er feestgevierd en worden de zonden van het afgelopen jaar weggespoeld. De straten staan vol met mensen die elkaar verassen met plenzen water uit emmers en bakken. Alleen monniken worden gespaard.

6 mei 2012: Kason, De dag van Boeddha, ofwel de geboorte, de verlichting en de dood van Boeddha. Gelovigen geven op deze dag de banyanbomen bij de pagoden water. De grootste viering vindt plaats bij de Shwedagon pagode in Yangon.

Juni/juli: Waso is het begint van de boeddhistische vastentijd, een periode van drie maanden van soberheid en bezinning. Monniken reizen niet, strikte boeddhisten slaan aan het vasten. Het is de tijd voor studie en meditatie.

September/oktober: Phaung Daw U Kyaung festival bij het Inle meer. Vanaf de pagode Phaung Daw U Kyang worden vier boeddhabeelden in een koninklijke boot naar dorpen en heiligdommen rond het meer gevaren. Het festival duurt drie weken en wordt afgesloten met een roeiwedstrijd op het Inle meer.
Lichtfestival (Tazaungmon): de boeddhistische vastentijd komt tot haar einde met volle maan in september/oktober, als de lucht weer opklaart. De terugkeer van Boeddha en zijn volgelingen wordt dan gevierd. Miljoenen lichten, kandelaars en lampen zullen de tempels, pagodes, huizen en bomen verlichten. Voor Birmezen geldt dit als beste tijd om te trouwen.

November/december (Nadaw) is de maand van de festivals voor de nats. De dorpen vereren dan hun geestenwereld.
 

Het zal je opvallen dat veel Birmezen hoffelijk zijn en graag bereid zijn je te helpen, zonder dat daar nu direct een materiële beloning tegenover staat. Cetana is een belangrijk beginsel in Birma, een begrip dat zoiets betekent als 'goede bedoeling'.
Birmezen spreken over het algemeen indirect, subtiel en zachtjes. Zo zullen ze niet gauw een `nee' verkopen. Verder gebruiken ze weinig formaliteiten. Uitdrukkingen als `dank u' en `sorry' zijn niet gebruikelijk. Men volstaat in de regel met een knikje. De bewoners storen zich aan luidruchtige, assertieve en directe manier waarop sommige buitenlanders zich uiten.

Respect - vooral voor ouderen en wijze mensen - speelt een belangrijke rol in de Birmese maatschappij. Aan tafel hoort een jongere niet een zitplaats te kiezen die boven een monnik of oudere persoon uitkomt. Birmezen zullen licht buigen als ze voor een gerespecteerde persoon langs lopen. Het criterium voor sociale status is eerder leeftijd dan rijkdom of een goede baan. Respect aan ouders, grootouders en leraren wordt ook betuigd door de kadawt, een groet waarbij de persoon voorover buigt en met ellebogen en voorhoofd de grond raakt.
Ouderen worden in Birma met respect aangesproken door door U (spreek uit ‘oe’) of Daw voor de naam te plaatsen, hetgeen respectievelijk meneer of mevrouw betekent. Bijvoorbeeld U Gyi Tin. Jongere mannen spreekt men met Ko aan, jonge vrouwen met Ma. Ouderen die jongeren aanspreken of gezinsleden onderling laten de aanspreekvormen ook wel weg. De aanspreektitel geeft niet alleen waardering en respect aan, maar ook de status.
Er bestaat in Birma niet zoiets als een voor- of een achternaam. Ook nemen Birmezen niet de naam van de ouders aan, al worden er wel eens delen van de naam overgenomen van ouders en grootouders. Vrouwen houden na het huwelijk hun eigen naam. Het is ongebruikelijk om een naam zomaar af te korten. Dat kan alleen als de betekenis zich daar voor leent.

Het is niet gebruikelijk in Birma om meningsverschillen openlijk te uiten. Je geduld verliezen, boos worden of een luidruchtige woordenwisseling in het openbaar betekenen namelijk 'gezichtsverlies'. Confrontaties worden het liefst uit de weg gegaan, om anderen niet in verlegenheid te brengen. Kritiek wordt direct als een persoonlijke belediging ervaren.

Ook het uiten van positieve emoties als genegenheid, gebeuren subtieler dan wij gewend zijn. Het in het openbaar tonen van affectie (zoals zoenen) tussen mannen en vrouwen wordt niet op prijs gesteld. Het is ongebruikelijk dat een man een vrouw aanraakt, zelfs voor vaders, broers en zonen. Bij het groeten tussen een man en een vrouw voldoet een glimlach en een knikje. Lichamelijk contact tussen de seksegenoten wordt wel makkelijk geaccepteerd, wat overigens niets met seksualiteit te maken heeft.

Veel Birmese mannen en vrouwen dragen een sarong die een longyi genoemd wordt. Mannen en vrouwen doen die longyi op verschillende manieren om. Mannen maken aan de voorkant een knoop, waarin ze ook geld en waardevolle spullen bewaren. Vrouwen slaan de longyi aan de voorkant naar binnen.
Broeken zijn een zeldzaamheid, ook voor mannen. De meeste vrouwen dragen een blouse tot aan de taille, met een diagonale flap aan de voorkant. Jonge vrouwen dragen ook wel een westerse blouse. In Rangoon dragen ze ook wel westerse rokken en jurken, maar nooit minirokken zoals in Bangkok. Zelfs die iets kortere longyi van moderne meiden wordt door veel ouderen gezien als onfatsoenlijk. Hoe minder huid je ziet, hoe beter, vinden ze. Toeristen hoeven zich heus niet van top tot teen te bedekken, maar een minirokje, een korte broek en blote schouders vinden Birmezen niet zo netjes.
Wanneer vrouwen naar de tempel gaan, dragen ze een blouse met lange mouwen van wat dikkere stof. De schoenen - of meestal slippers - gaan dan uit, een regel waaraan ook toeristen zich behoren te houden. Vooral als je naar een stad als Bagan gaat, met al zijn pagodes, is het handig om slippers aan te doen, omdat je anders constant de schoenen aan en uit moet trekken. Ook als je een huis binnengaat, hoor je de schoenen uit te doen. Probeer dan niet over tapijten, vloerkleden en matjes te lopen, want die zijn bedoeld om op te zitten.

Birmese meisjes en vrouwen smeren thanaka op hun gezicht. Een licht gele verfstof die gemaakt wordt van de bast van de Thanaka-boom. De bast wordt over een steen gemalen en daarna vermengd met wat water totdat er een lichte pasta ontstaat. De pasta wordt op de wang gesmeerd, soms met geometrische figuren erin. Thanaka werkt verkoelend, bestrijdt een vette huid en beschermt de huid tegen de zon. Vrouwen die op het veld werken smeren daarom dikke lagen op hun gezicht en armen. Sommige vrouwen geloven dat thanaka de huid lichter maakt en doen ook ’s nachts een dikke laag op hun gezicht.

Een geliefde bezigheid van Birmese mannen is het kauwen van kun-yar, stukjes betelnoot, kruiden en tabak verpakt in een betelblad. De smaak is bitter en zodra je erop kauwt, kleurt het goedje rood. Kun-yar brengt je in een ontspannen roes. Als de mannen zijn uitgekauwd spugen ze het goedje uit, meestal op straat. De stoepen in de grote steden zien dan ook rood. De junta vindt dat minder smakelijk en heeft boetes gezet op het spugen. Van dit verbod trekt niemand zich iets aan.

Astrologie heeft een centrale plaats in het leven van de Birmezen. Behalve te toekomst voorspellen, kunnen astrologen adviseren wat en waar de gelovige het beste kan offeren, en wat de meest geschikte dag is voor bijvoorbeeld zakentransactie. Birmezen zijn gefascineerd door het astrologische geluksgetal acht of een veelvoud hiervan. Volgens het Birmese idee van de kosmologie is het universum opgedeeld in acht windstreken en planeten. Rond de meeste pagodes bevinden zich daarom nog acht paviljoenen. Verder heeft een week acht dagen, waarbij de woensdag in tweeën wordt gedeeld. De dag waarop iemand geboren is, speelt voor de Birmees een belangrijke rol. Elke dag hangt samen met een windrichting, planeet en beest. Deze hebben invloed op iemands levensloop en karakter.

Bezoeken aan alle heiligdommen dient blootshoofds te gebeuren en op blote voeten. Als je om een pagode heen loopt, doe dat dan met de wijzers van de klok mee. Draag je je schoenen in de hand, dan houd je ze het best in de buitenste, de linkerhand, want schoenen gelden, net als voeten, als onrein en mogen daarom niet naar de heilige plaats wijzen. Ga dus niet met je voeten in de richting van een boeddhabeeld zitten en fotografeer vooral niet iemand die voor een boeddhabeeld zit.
 

Het grootste deel van Birma heeft een tropisch klimaat dat bepaald wordt door de zuidwest moesson. De maanden februari tot en met april zijn, vooral in de laagvlakten, heet en droog. In deze periode kan de temperatuur oplopen tot ver boven 35° C. Dit is echter een droge hitte die beter te verdragen is dan de klamme hitte die je in veel andere tropische landen tegenkomt. Deze hete en droge maanden worden gevolgd door de moessonregens die het land vanuit het zuidwesten binnenvallen. Met name in de maanden juli en augustus valt in het zuiden van Birma de nodige neerslag. Een voordeel is dat in deze periode Birma landschappelijk zeer fraai is. Overal groeien en bloeien bloemen en planten.
De maanden oktober tot en met januari vormen een koelere, droge periode en zijn heel geschikt om Birma te bezoeken.

Klimaattabel:
De vier cijfers die telkens worden genoemd zijn van links naar rechts: de gemiddelde temperatuur in graden Celsius, aantal zonuren per dag, aantal dagen per maand met minimaal 1 mm-neerslag per dag en- de gemiddelde temperatuur van het zeewater
 

RANGOON
 

Birma wordt aan drie kanten omsloten door bergketens die in een hoefijzervorm rond het centrale laagland liggen. Ze vormen een natuurlijke barrière tegen de buitenwereld. In het noordelijkste puntje van Birma bevinden zich de uitlopers van het Himalayagebergte met de hoogste berg van het land, Hkakabo Razi (5889 meter). In het midden ligt een uitgestrekte laagvlakte waar de grootste rivier, de Ayeyarwady doorheen stroomt. Dit gedeelte is grotendeels in cultuur gebracht. In het oosten van Birma bevindt zich een hoogvlakte: het Shanplateau. Hier liggen de grootste meren. Het zuiden van Birma vormt een lange kustlijn met de Indische Oceaan.
De Birmezen verdelen Birma in Opper-Birma en Neder-Birma. Opper-Birma is het noordelijke deel van de laagvlakte met daarom heen de bergen. Neder-Birma bestaat uit het deltagebied van de twee grote rivieren, Ayeyarwady en de Sittang.
 

Bijna negentig procent van de Birmese bevolking is boeddhist. Daarnaast zijn er nog aanhangers van het hindoeïsme, islam en christendom.
Boeddhisme bepaalt voor een groot gedeelte het dagelijkse leven van de Birmezen. Een aantal keren per dag gaan ze naar een pagode. Dat doen ze wanneer ze op weg zijn naar hun werk of naar een winkel. In de pagode, meestal voor een boeddhabeeld, mediteren, eten en vertellen ze elkaar het laatste nieuws. Iedereen, arm of rijk, helpt de bedelmonniken aan een schep rijst. Het bouwen van een pagode kan er voor zorgen dat je fouten hersteld worden en dat je als een betere persoon terug komt op de aarde. Ne Win, de oud militaire dictator, bouwde bijvoorbeeld een grote pagode tegenover de wereldberoemde Shwedagon pagode om zich te verontschuldigen voor zijn gedrag. Maar iedereen doet het naar eigen vermogen. Het plakken van een stukje bladgoud kan er voor zorgen dat je moeder bijvoorbeeld weer beter wordt. Thuis hebben de meeste boeddhisten een eigen altaar en op straat staan groepjes vrouwen die geld verzamelen voor de bouw of het opknappen van een pagode. Rijke mensen geven regelmatig geld en gewaden aan de sangha's, de boeddhistische kloosterorden.

Behalve Boeddha vereren de Birmezen ook nats: geesten. Sommige zijn goedaardig van karakter, andere kwaadaardig. Nats beschikken over bepaalde krachten. Om ervoor te zorgen dat deze niet ten nadele van een persoon worden aangewend, moeten deze geesten met bezoekjes en offers te vriend worden gehouden. Ook vraagt men hun zegen bij belangrijke gebeurtenissen. Iedere pagode heeft 37 verschillende nats. Naast deze 37 nats zijn er nog andere nats zoals nats van de berg, dorp of huis. Huisnats worden bijvoorbeeld rustig gehouden met een gedroogde kokosnoot of een bosje gedroogde pepers en knoflook. Die liggen meestal in de hoek van de kamer. En dan heeft iedereen nog een persoonlijke nat die ervoor zorgt dat je geen ziekte of ongeluk krijgt.

Bijna alle mannen nemen in hun leven voor kortere of langere tijd deel aan het kloosterleven (sangha), velen zelfs verscheidene keren. Shin puy, monnik worden, is een belangrijk moment in het leven van een Birmese man. Meestal vindt deze plechtigheid rond het tiende tot twaalfde jaar plaats. Shin pyu gaat gepaard met drie dagen durende festiviteiten, waarvoor de trotse ouders zich graag in de schulden steken. Een astroloog berekent de meest geschikte datum en al weken van tevoren worden familie en vrienden uitgenodigd om bij het gebeuren aanwezig te zijn. Hoe meer mensen er komen, hoe groter de merit (verdienste) voor de ouders van de jongen.
Op de grote dag zelf gaat de jongen in kwestie, net als Boeddha in zijn jeugd, gekleed als prins en wordt ook met koninklijk elan behandeld. Zijn voeten mogen de grond niet raken zodat hij op schouders van familieleden wordt rondgedragen steeds beschermd door een witte parasol. Gevolgd door een parade van vrienden en bekenden bezoekt hij familieleden, formeel om afscheid te nemen, tegenwoordig ook om de nodige fondsen te verwerven. Daarna gaat de stoet naar de kloostertempel waar de gasten te eten krijgen. Oudere monniken voeren een aantal inwijdingsriten uit. Dan ruilt de jongen zijn prinsengewaad in voor het monnikskleed en worden zijn hoofd en wenkbrauwen geschoren. Het haar wordt als heilig beschouwd, opgevangen in een laken en later begraven. Hiermee heeft de jongen de status van noviet gekregen. Zelfs zijn ouders moeten voor hem knielen en hem in gepaste taal aanspreken. Hij wordt voor enige tijd onderwezen in boeddhistische teksten, leert de beginselen van het mediteren en helpt mee in het huishouden van het klooster. De duur van zijn verblijf kan variëren van een week tot enkele maanden of, als hij dat wil, voor de rest van zijn leven. Een monnik kan op elk moment beslissen weer terug te keren naar het gewone leven. De meeste mannen worden voor een korte periode monnik, voordat ze gaan trouwen of naar de universiteit gaan bijvoorbeeld.
Als een man besluit om in het klooster te blijven, zal hij zich moeten houden aan 227 gedragsregels, de Vinaya, kloosterregels. Armoede, kuisheid en geweldloosheid zijn de belangrijkste richtlijnen. Een monnik bezit niets behalve een pij (de verschillende kleuren die in Birma gedragen worden hebben geen specifieke betekenis), een scheermes, naald en draad, een bedelnap, een waaier en een waterfilter (zodat hij niet onbedoeld kleine diertjes opdrinkt). Sommige monniken hebben ook slippers of sigaretten en sommige laten zich verleiden tot wereldse zaken zoals een radio of camera. Over het algemeen is het monnikschap in Myanmar echter een serieuze zaak. De monniken voorzien in hun levensonderhoud met bedelen. Iedere ochtend trekken ze er met hun bedelnap op uit. Terug in het klooster wordt het verzamelde voedsel verdeeld en opgegeten. Een gedeelte van de maaltijd wordt bewaard tot 12.00 uur, de laatste maaltijd van de dag. Daarna mag alleen water of thee gedronken worden.
Er zijn maar weinig vrouwen die in het klooster treden. Waarschijnlijk omdat vrouwen niet de status van verlichting kunnen bereiken. Ze moeten wachten totdat ze als man terug komen in een volgend bestaan.

Boeddhisten zijn de aanhangers van de leer van Siddhartha Gautama, een prins die zo'n 2500 jaar geleden in Noord-India een levensleer verkondigde, die in feite bedoeld was om het verstarde hindoeïsme van die tijd te hervormen. Hij bereikte in zijn leven de verlichting en ging de geschiedenis in als de Boeddha. Zijn levensleer zegt al dat het wel of niet bestaan van een god of goden feitelijk van ondergeschikt belang is voor de boeddhisten. In navolging van het hindoeïsme beweert Boeddha dat alles wat bestaat een eeuwige opeenvolging van ontstaan en vergaan is, waaraan in principe niets kan ontsnappen: niet de goden, niet het universum, niet de mensen. Het is hem, Boeddha, echter wel gelukt om uit dit eeuwige rad van wedergeboorten los te komen. Zijn leer is een ontsnappingsmethode naar het nirvana, een staat van tijdloze rust en eenheid met alles.
De eerste grote boeddhistische waarheid is dat alle leven lijden is. Dit lijden is het gevolg van onze begeerten. Door het opheffen van die begeerten kan men een einde maken aan het lijden. De laatste grote waarheid verwijst dan naar de manier om die verlangens op te heffen, namelijk door het bewandelen van de juiste weg. Die juiste weg bestaat uit een systeem van denken en handelen dat ervoor zorgt dat het karma van degene die hem bewandelt, verbetert. Karma is een soort optelsom van alle goede en slechte gedachten en handelingen uit dit en vorige levens; een verantwoording voor het geleefde leven. Naarmate het karma verbetert door het bewandelen van de juiste weg, reïncarneert men in reinere vormen. Tenslotte bereikt men het stadium van bodhisattva, waarin men niets anders meer verlangt dan het geluk van alle anderen. Vervolgens lost men op in het nirvana, de staat van verlichting waarin men beseft dat alles wat bestaat illusie is en slechts een luchtspiegeling van een ondeelbare eenheid die in zichzelf rust.

Na de dood van Boeddha viel de religie uiteen in twee richtingen: het mahayana-boeddhisme en het theravada-boeddhisme.
Het mahayana-boeddhisme gaat uit van de universele verlossing van alle levende wezens en wordt daarom het ‘grote voertuig’ genoemd. Deze stroming kent ‘bodhisattwa’s’, stervelingen die de verlichting al hebben bereikt, maar op aarde blijven om de mensen de juiste weg te wijzen. Het mahayana-boeddhisme heeft zich onder andere verspreid over China, Nepal, Japan, Korea en Vietnam.
Het theravada-boeddhisme komt vooral voor in Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Cambodja, Laos, Indonesië, Maleisië en Zuid-India. Deze richting binnen het boeddhisme beperkt zich tot de individuele verlossing van de mens, zonder tussenkomst van anderen, en heet daarom het ‘kleine voertuig’. Wie zelfstandig de verlichting bereikt, wordt ‘arhat’. Deze status is echter alleen voorbehouden aan de monniken. Leken kunnen tijdens hun leven op aarde hoogstens iets toevoegen aan hun karma en herboren worden in een hogere positie. Men kan zijn karma verhogen door het doen van goede werken, zoals het geven van aalmoezen aan monniken en donaties aan tempels. Het onbaatzuchtig geven of ‘dana’ is dan ook de belangrijkste vorm van deugdzaamheid die leidt tot een goed karma.
 

Het Birmaans is de officiële taal in Birma en wordt door tweederde van de bevolking gesproken. Daarnaast spreken de meeste bevolkingsgroepen ieder hun eigen taal. Engels is redelijk verspreid bij vooral mensen die werkzaam zijn in toerisme, stedelingen, hoogopgeleiden en ouderen.
Het Birmaanse schrift bestaat uit cirkelvormige figuren. Het alfabet heeft 33 tekens die elk een lettergreep vertegenwoordigen. De bijbehorende klinkers staan voor, boven, onder of achter de medeklinkers. Door een aantal symbolen worden de tonen aangegeven. Birmezen schrijven van links naar rechts, zonder een spatie tussen de woorden. Birmezen waarderen het zeer wanneer je een paar woordjes in hun eigen taal spreekt.

Hallo
Min-gala ba

Hoe gaat het met u?
Nèj gaung ye-lè/maba-ye-lè?

Goed (als antwoord op vorige vraag).
Nèj koenbade.

Okee (mee eens)
Koen-babyi.

Dank u
Kyay zu tin bar be (wordt niet vaak gebruikt)

Ik begrijp het niet
Namàle baboe

Waar is het/de...
...be hma le?

Station. Busstation. Taxi.
Joen. Baska-ge-i. An-gaka.

Postkantoor. Bank. Markt.
Sadai. Bandai. Zei.

Dokter. Ziekenhuis. Apotheek.
Hsè-woen. Hsè-jown. Hsè-zain.

Rechtsaf. Linksaf. Rechtdoor.
Bebé. Nyabé. Tédé.

Ik kom uit ....
......pyay gah lah dè.

Hoeveel kost dit?
Belau balè?

Water/ Thee/ Koffie
Yèj/ Yèj nwèj/ Kah-pie

Ja/ Nee
Hokè/ Me-hopa-bo

1 = tit
2 = nit
3 = thoon
4 = lei
5 = ngar
6 = choek
7 = kun-nit
8 = shit
9 = ko
10 = ta ser
11 = hser-tit
12 = hser-nit
20 = hna-ser
30 = htone-ser
40 = lay-ser
50 = ngar ser
60= choek-ser
70 = kuu-nit-ser
80 = shit-ser
90 = ko-ser
100 = ta-yar
1000 = ta-htaung
 

Consulaat-Generaal van de Unie van Myanmar in Nederland
Overaseweg 96, 4836 BC Breda
T +31 (0)76 531 73 17
F +31 (0)76 531 73 27

Ambassade van de Unie van Myanmar in België
Genraal Wahislaan 9, 1030 Brussel
T +32 (0)2 7019 380
F +32 (0)2 7055 048

Nederland en België hebben geen diplomatieke vertegenwoordiging in Birma. In noodgevallen kun je contact opnemen met de Nederlandse ambassade in Thailand of de Belgische ambassade in Thailand.

Nederlandse ambassade in Thailand
15 Soi Tonson, Ploenchit Road, Lumpini, Pathumwan, Bangkok 10330
T +66 (0)2 309 52 00
F +66 (0)2 309 52 05
I www.netherlandsembassy.in.th

Belgische Ambassade in Thailand
17th Floor, Sathorn City Tower, 175 South Sathorn Road, Tungmahamek, Bangkok 10120
T +66 2 679 54 54
F +66 2 679 54 65
I www.diplomatie.be/bangkoknl
 

We adviseren je om de bagage mee te nemen in een rugzak (met binnenframe) of in een weekendtas. Het gewicht van je bagage kan meestal beperkt blijven tot tien kilo per persoon. In de bijna alle hotels is immers laundry service aanwezig.

Wat betreft je kleding raden we je aan om praktische kleding mee te nemen die zich makkelijk laat combineren (laag over laag). We vragen je om in je kledingkeuze respect te tonen voor de lokale cultuur. Boeddhistische tempels kun je alleen bezoeken als je decent gekleed bent.

Denk bij het samenstellen van je bagage aan bijvoorbeeld: wandelschoenen, zaklamp, waterfles, naaigerei, wasmiddel, universeel geldige verloopstekker, reisgids, voldoende fotomateriaal, lakenzak, toiletartikelen, badslippers, zwemkleding, wekker, schrijfgerei, schaartje, beker en zakmes.

Het is niet nodig om slaapzakken, slaapmatjes of muskietennetten mee te nemen. Deze zijn voor je reis niet noodzakelijk, ter plaatse aanwezig of eenvoudig ter plekke te koop.
 

De netspanning in Birma is 220 volt. Stopcontacten zijn anders dan in Nederland en België. Stroomstoringen komen veelvuldig voor en de stroomvoorziening kan behoorlijk fluctueren. Op het platteland is stroom niet of slechts voor enkele uren per dag beschikbaar. Een adapter of een verloopstekker en een zaklamp zijn zeker geen overbodige luxe.

In eenvoudige restaurants, bij tentjes op straat en bij taxi’s is het niet gebruikelijk een fooi te geven. Onder invloed van het toerisme komt hier echter geleidelijk verandering in. In de (grotere) hotels wordt fooi voor bewezen diensten op prijs gesteld.

Birma is een fotogeniek land, niet alleen vanwege de natuur maar vooral ook vanwege de mensen. Over het algemeen vindt de lokale bevolking het geen probleem om gefotografeerd te worden. Alleen de etnische minderheden willen doorgaans liever niet op de foto.
Als je mensen fotografeert doe het dan met respect. Mensen staan er immers niet op te wachten om slechts als foto-object te dienen. Neem dan ook de tijd om een foto te maken en toon belangstelling, bijvoorbeeld door iemand eerst te begroeten en een praatje te maken. Het werkt vaak ook ontwapenend als de digitale fotograaf laat zien wat er op het beeldschermpje te zien is. Vraag mensen altijd eerst om toestemming als je ze wilt fotograferen. Dat kan soms ook zonder woorden: door de camera omhoog te houden en met gebaren duidelijk te maken dat je een foto zou willen maken. Een positieve of een afwerende reactie is meestal eenvoudig herkend. Respecteer het als mensen liever niet gefotografeerd willen worden en blijf vriendelijk. Mensen kunnen hele goede redenen hebben om niet gefotografeerd te willen worden. Mensen kunnen zich afvragen wat er met hun afbeelding gebeurt. Soms spelen religieuze motieven een rol: men denkt dat er met een foto een stukje van de ziel wordt ontnomen. Anderen willen liever niet tijdens het werk, ongewassen of in vieze kleren op de foto. Sommige vrouwen houden er niet van om gefotografeerd te worden door vreemde mannen. Het kan ook gebeuren dat mensen alleen tegen betaling op de foto willen. Respecteer deze voorwaarde en ga in een dergelijk geval niet van een afstand stiekem fotograferen. Dit kan aanleiding geven tot agressieve reacties.

Het fotograferen van militaire bases en strategische objecten zoals bruggen, vliegvelden, spoorwegstations en havens is ten strengste verboden. Neem voldoende batterijen, geheugenkaarten e.d. mee, in Birma is op fotografeer gebied niet veel verkrijgbaar.

Tweedaagse fotocursus
Fotografie neemt een belangrijke plaats in voor veel reizigers. Het is fantastisch magische momenten, contacten met mensen, prachtige monumenten en bizarre situaties vast te leggen. En ze vervolgens bij thuiskomst als een blijvende herinnering in te plakken, aan de muur te hangen of te verspreiden via het internet. Koning Aap organiseert enkele keren per jaar een tweedaagse fotocursus waarin zowel een inleidende technische- als een beeldende kant zit.
 Voor meer informatie klik hier.

De nationale munteenheid in Birma is de kyat (MMK), onderverdeeld in 100 pyas . Er zijn biljetten van 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000 en 5000 kyat. Munten zijn eigenlijk waardeloos en worden nauwelijks gebruikt. Dat geldt ook voor biljetten van 1 en 5 kyat. Daarnaast wordt de Amerikaanse dollar veelal als betalingsmiddel gebruikt. Het is verboden om kyats in of uit te voeren. Dollars en andere buitenlandse valuta mag je vrij invoeren.

Met Amerikaanse dollars kun je overal in Birma terecht. Op enkele plaatsen in Yangon kun je ook euro's wisselen, maar slechts sporadisch en tegen een slechte koers. Travellercheques, creditcards en bankpassen zijn helemaal niet bruikbaar. Wisselen op de zwarte markt is in Birma illegaal, maar heel gewoon. Tot 1 oktober 2011 was dit zelfs de plek waar je de beste koers kon krijgen voor je dollars. Tegenwoordig kun je je dollars het beste wisselen bij de bank. Op de luchthavens en in Yangon kun je makkelijk bij een bank terecht. In de andere plaatsen zijn niet veel banken te vinden dus het is zaak goed te plannen waar je je dollars omwisselt voor kyats.

LET OP: Je kunt in Myanmar dus NIET pinnen! Het is raadzaam contante Amerikaanse dollars mee te nemen. Voor 100 dollarbiljetten krijg je de beste koers. Voor tal van uitgaven is het handig om ook kleine coupures mee te nemen. Zorg er wel voor dat de biljetten nieuw zijn, kapotte of zelfs gekreukte biljetten worden geweigerd.

! Belangrijke info voor Belgen !
Om veiligheidsredenen heeft de Belgische overheid op 17 januari beslist om het gebruik van de bankkaarten met Cirrus / Maestrologo buiten Europa niet langer mogelijk te maken.
Afgezien van een paar uitzonderingen (te vinden op de website www.febelfin.be) kan je dus op onze reizen je gewone bankkaart / debetkaart niet meer gebruiken en dient er cash geld meegenomen te worden, of een Visa/Mastercard ( kredietkaart).

Sommige banken bieden de mogelijkheid om deze maatregel op te heffen gedurende een maximum periode van 3 maanden ( tijdens dewelke je dus wel buiten Europa met je bankkaart kan betalen) : dit dient voor vertrek bij uw bank aangevraagd te worden.

Voor Birma worden vaccinaties beslist aangeraden. Voor de actuele stand van zaken verwijzen we naar www.lcr.nl, de website van het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) dat de richtlijnen uitgeeft voor vaccinaties en preventie van malaria.  Reizigers uit België vinden vergelijkbare informatie op www.itg.be, de website van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen.
 

Vaccineren bij je thuis!
Bij veel reizen die we aanbieden zijn inentingen tegen de belangrijkste ziekten noodzakelijk. Niet het meest leuke deel van je reisvoorbereiding maar wel onvermijdelijk. Koning Aap heeft in samenwerking met Thuisvaccinatie.nl een oplossing gevonden voor deze vaak tijdrovende klus. In plaats van dat jij naar de GGD of huisarts moet gaan, komt een huisarts bij je thuis op het moment dat het jou schikt om de benodigde inentingen te zetten.

Thuisvaccinatie.nl is een landelijk werkend vaccinatiecentrum (enkel in Nederland). Als je minstens 4 weken voor vertrek contact met hen opneemt, garanderen we dat je gebruik kunt maken van deze unieke service. Een handig alternatief voor de GGD!

Neem een kleine reisapotheek mee met daarin o.a. jodium, pleisters, sterilon en middelen tegen koorts, diarree, verstopping, insectenbeten, zonnebrand en eventueel een middel tegen reisziekte. Denk ook aan een tekentang, thermometer (onbreekbaar), ORS (Oral Rehydration Salts, tegen uitdroging) en vitaminetabletten. Voor de hygiëne op reis o.a. een flesje desinfecteergel (daarmee kun je zonder water en zeep je handen wassen) en ontsmettingsdoekjes.  

Als je naar een malariagebied gaat, denk dan aan anti-malaria tabletten en een geïmpregneerd muskietennet. Overigens vormt dengue (knokkelkoorts) steeds vaker een grotere dreiging dan malaria. Deze ziekte uit zich meestal als een zware griep. De mug die het dengue-virus overdraagt steekt in tegenstelling tot de malariamug vooral in de ochtend en late middag. Aangezien er geen vaccin of specifiek medicijn tegen dengue bestaat moet je je zowel overdag, als ‘s avonds en ‘s nachts dus goed beschermen tegen muggenbeten. Dat kun je door goed dekkende kleding (lange mouwen, lange broek) te dragen. De onbedekte lichaamsdelen dien je in te smeren met een anti-muggenmiddel. Bij voorkeur een middel dat DEET (een chemische stof die de muggen op afstand houdt) bevat.

Zorg dat je tijdens de reis het vaccinatieboekje en bloedgroepgegevens bij je hebt. Handig om mee te nemen is het Europees medisch paspoort, een document waarmee je in urgente situaties veel problemen kan voorkomen. Het paspoort is opgesteld in elf talen, waardoor de hulpverlener (in het buitenland) eenvoudig de gegevens van de patiënt, zijn of haar ziekten, aandoeningen en medicijngebruik kan opzoeken. Ook is vermeld wie de behandelende arts is en wie er in dringende gevallen gewaarschuwd kan worden. Het medisch paspoort is onder andere verkrijgbaar bij huisarts en apotheek.

Bij aankomst is het zaak de tijd te nemen om te acclimatiseren. Probeer na aankomst het lokale levensritme over te nemen. Uiteraard voor zover het reisschema dat toelaat. Sta vroeg op, neem tussen de middag een paar uur rust en ga bijtijds naar bed. De straling van de zon in de (sub)tropen is bijzonder sterk. Wees dus voorzichtig met zonnen en zet bij uitstapjes in de volle zon iets op je hoofd. Omdat je in de droge hitte ongemerkt veel vocht verliest, moet je steeds veel blijven drinken en wat extra zout op je eten strooien. Warme dranken zijn over het algemeen beter dan ijskoude. Je maag en darmen worden dan minder belast. Het water uit de kraan kun je beter niet drinken. Flessen gezuiverd drinkwater zijn bijna overal te koop. Mocht je diarree krijgen, let er dan vooral op dat je het extra vochtverlies compenseert: veel (slappe) thee, mineraalwater of eventueel cola zonder prik. Het zouttekort kun je opheffen met ORS of bouillon. Het heeft geen zin bij buikloop te vasten. Door niet te eten geef je je maag en darmen wel rust, maar verzwakt je lichaam nog meer.
Lees voor meer informatie het boekje ‘Hoe blijf ik gezond in de Tropen’ (uitgave KIT) of kijk op internet, zie onder andere: www.gezondopreis.nl.
 

Volwassenen personen mogen belastingvrij 250 gram tabak of 200 sigaretten en een liter sterke drank het land invoeren. De invoer van lokaal geld (kyat), wapens, drugs en pornografie is verboden. Het is streng verboden antiek en boeddhabeelden uit te voeren. 

Er geldt een uitvoerverbod voor souvenirs die gemaakt zijn van beschermde dier- of plantensoorten. Meer informatie over ‘foute’ souvenirs vind je op www.wnf.nl/souvenirs.
 

In Birma is het in de winter vijfenhalf uur later dan in Benelux. In de zomer is dat vierenhalf uur.

Birma is een van de veiligste landen in Azië. Misdaad druist in tegen de boeddhistische cultuur en diefstal en berovingen komen nauwelijks voor. En natuurlijk ook vanwege de strenge controle van het militaire regime.
Toch is het verstandig met eenvoudige maatregelen het risico tot een minimum te beperken. Geld en belangrijke papieren kun je beter op je lichaam dragen, bijvoorbeeld in zakjes aan de binnenkant van je kleding of in een geldbuidel. Verdeel geld en documenten over verschillende plaatsen. Stop een klein geldbedrag in je portemonnee zodat je niet al je geld kwijt bent als je zakken gerold worden. Laat geen geld of kostbare zaken los slingeren in je hotelkamer. Draag foto- en filmapparatuur in een tas of rugzak, en loop niet te koop met sieraden. Maak kopieën van belangrijke reisdocumenten zoals het paspoort, visa, vliegtickets en verzekeringspapieren. Je kunt deze gegevens ook scannen en naar je eigen mailadres sturen zodat je er in elk willekeurig internetcafé over kunt beschikken.

Reisadviezen en actuele informatie over de veiligheid in Birma vind je op www.minbuza.nl, de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken onder ‘reizen en landen’. Ook op http://diplomatie.belgium.be, de website van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken vind je nuttige reisadviezen. Achtergrondartikelen over de actuele politieke situatie staan op www.bangkokpost.co.th. Kritisch commentaar op de handelingen van de militaire junta vind je o.a. op de website van het Birma-centrum: www.burmacenter.nl. Een informatief en mooi geïllustreerd boek over Birma is: ‘Beelden van Birma; het land waar de klok achteruit loopt’ van Peter de Ruiter (uitgeverij Elmar, 2010). Ook ‘Birma; land van geheimen’ van Minka Nijhuis (uitgeverij Balans, 2009) is een aanrader.
 

Voor winkels gelden geen vaste openingstijden: ze zijn meestal open tussen 10.00 en 19.00 uur.